Kurte Nasîna Dîrok û Civaknasiya Eşîra Remûşî û Merwanî

Destpêk

Pêşî divê were diyarkirin ku mijara lêkolînkirin û danasîna Merwaniyan pêwîst e bi serê xwe, bi awayekî berfireh were kirin. Ji ber ku “Merwanî” hem wekî navê eşîr û hem jî wekî navê dîrokî (dinastî) tê bikaranîn, divê ev her du têgeh ji hev werin cûdakirin.

Li gorî agahiyên heyî, niha piraniya bermayên eşîra Merwaniyan li bakurê Kurdistanê dijîn, bi taybetî li herêmên Riha û bi taybetî jî li Wêranşarê. Her weha, şaxên wan li bakurê Sûriyê û herêmên din jî têne dîtin. Ev belavbûn nîşan dide ku eşîra Merwanî di dîrokê de koç û guherînên cihî gelek jiyaye.

Eşîra Remûşî

Eşîra Remûşî (an jî Remoşî) yek ji şaxên kevin û kûr ên konfederasyona mezin a Ertoşiyan e. Ev eşîr bi dîroka xwe ya koçeriyê, wêrekiya di şeran de û parastina nasnameya kurdî tê naskirin. Remûşî beşek ji baskê Mendikan ê Ertoşiyan in û dîroka wan di navbera sînorên îroyîn ên Tirkiye, Iraq û welatên Sovyeta berê de belav bûye.

Erdnîgarî û Dabeşbûna Olî

Remûşî û Merwaniyên Êzdî di sedsala 19’an de—bi taybetî piştî şerên Osmanî û Rûsan (1828, 1854, 1877)—ji ber zilm, şer û zextên olî, tevî gelek eşîrên din, ber bi sînorên Rûsyayê (Ermenistana îro) ve koç kirin.

Remûşiyên li Kurdistanê (Misilmanên Sûnî)

Piraniya eşîrê îro li herêmên wekî Hekarî (Elkê/Beytüşşebap), Wan (Elbak û Westan) û Şirnexê dijîn. Ev beş bi sedsalan berê bûne Misilman û bi ser mezhebê Şafiî ne. Ew di nav sîstema eşîrtiya Ertoşiyan de xwedî bandoreke xurt in.

Remûşiyên li Sovyeta berê (Kurdên Êzdî)

Di sedsala 19’an de, ji ber zextên olî û şerên Osmanî–Rûsan, beşek ji Remûşiyan koçî herêma Kafkasyayê (Ermenistan û Gurcistan) kirin. Ev şaxê eşîrê baweriya xwe ya Êzdîtiyê parast. Îro li Ermenistan, Gurcistan, Rûsya û Almanyayê dijîn. Piraniya wan li Ermenistanê (herêma Elegezê û Rewanê), li gundên wekî Riya Teze, Senger, Alagyaz, Qezilqule û Camûşlî dimînin.

Têkiliya Remûşî û Merwanî

Hinek ji Êzdiyên eşîra Remûşî bi eşîra Merwanî re têkiliyên malbatî, wekî xal û xwarzî, danîne.

Merwanî eşîrek kurdî ye ku bi taybetî li herêmên Diyarbekir, Riha û Wêranşarê tê naskirin. Li gorî zargotinên civakî, di navbera wan û Remûşiyan de têkiliyên xurt ên civakî û malbatî hebûne.

Lê lêkolînên zanistî van têkiliyan bi gelemperî wekî encama:

• cîranî
• koç
• şertên civakî

şîrove dikin, ne wekî nîşana yekbûna koka eşîrî.

Têkiliya bi Eşîra Êzdînan re

Di nav konfederasyona Ertoşiyan de, Remûşî û Êzdînan wekî du eşîrên “birayan” tên hesibandin. Her du jî di bin sîwana Mendikan de ne. Navê “Êzdînan” bi xwe nîşana koka wan a Êzdîtiyê ye.

Her çend Remûşiyên li Kurdistanê bûne Misilman jî, têkiliya wan a xizmatiyê û dostaniyê bi eşîrên Êzdî re bi rêz û hurmet berdewam kiriye.

Rewşenbîriya Remûşiyan

Di nav Kurdên Sovyetê de, Ehmedê Gogê wekî nivîskar û ronakbîrekî ji eşîra Remûşî xwedî cihekî taybet e. Wî bi pênûsa xwe dîroka eşîra xwe parast.

Di pirtûka “Dengê Bav û Kalên Me” de, wî behsa malbata Ûsivê Xudo dike ku serkêşê qebîla Remûşiyan bûye û di navbera kurdên Misilman û Êzdî de wekî “pira tifaqê” roleke girîng lîstiye. Her weha jiyana êlê, erf û edetên gundan berî salên 1918–1920 bi hûrgilî nîşan dide.

Di pirtûka “Kurdên Êzdî” de jî bi berfirehî behsa jiyana civakî, bawerî û koçberiya eşîrê kiriye.

Şahidiya Remûşiyên li Bakurê Kurdistanê

Li gorî zargotina kurdên li Bakurê Kurdistanê, şaxên Remûşiyan li herêmên cuda belav bûne.

Mela Mehmûdê Bazîdî (1799–1867) dibêje ku di nav eşîrên Êzdî de navê Remûşî jî tê dîtin û ew li herêmên wekî Bayezîd, Wan û Mûşê dijîn.

Her weha, li gorî şahidiya Birêz Seydo yê Hesen (Dişlî), malbata wan ji Serhedê hatine deşta Amedê û paşê li gundên Dawidiyê, Seydekê, Xirbêbelek û Fisteqê bi cih bûne.

Ev agahî nîşan dide ku Remûşî ne tenê li Hekariyê, lê li herêma Serhedê û deşta Amed–Wêranşarê jî bi cih bûne.

Şêwaza Jiyanê û Çand

Remûşî bi eslê xwe koçer in. Zozanên wekî Faraşînê û çiyayên bilind ên Hekariyan warê wan ê sereke ne. Ev jiyana azad di muzîk û klamên wan de cih girtiye.

Dengbêjî di nav Remûşiyan de pir xurt e. Klamên li ser mêrxasî, koçên biharê û bûyerên dîrokî beşek girîng a nasnameya wan in.

Encam

Eşîra Remûşî mînakeke balkêş a dîroka Kurdistanê ye. Ev eşîr hem nasnameya Sûnî û hem jî ya Êzdî di nav xwe de dihewîne.

Tevî dabeşbûna sînor û olan, navê “Remûşî” wekî sembola koka hevbeş, biratî û têkiliyên civakî heta roja îro maye.

Her weha, têkiliya wan bi Merwanîyan nîşan dide ku di civaka kurdî de, eşîr ne tenê bi kok têne girêdan, belê bi jiyana hevpar, zewicandin û şertên dîrokî jî têne nêzîk kirin. 

Kemal Tolan, nivîskar û lêkolînerê Êzdiyatiyê 25.03.2026

Amadekar û Çavkanî

• Mark Sykes – The Kurdish Tribes of the Ottoman Empire
• Mela Mehmûdê Bazîdî
• Ehmedê Gogê – Dengê Bav û Kalên Me, Kurdên Êzdî
• Arşîva Radyoya Êrîvanê
• Lêkolînên Eskerê Boyîk û Ordîxanê Celîl
• Zargotina Birêz Seydo yê Hesen (Dişlî), berhevkirin: Kemal Tolan
• Spas ji bo alîkariya „ChatGPT“ê!